— रामसुन्दर बके, पर्यटन व्यवसायी तथा पर्यटन अभियन्ताको अनुभव र दृष्टिकोण

मानव र हात्तीबीचको सम्बन्ध आजको होइन। मानव सभ्यताको प्रारम्भिक कालदेखि नै मानिसले हात्तीलाई चिनेको, त्यससँग सहकार्य गरेको र आफ्नो आवश्यकता तथा समयअनुसार त्यसको उपयोग गर्दै आएको इतिहास पाइन्छ। हात्ती केवल जंगलमा बस्ने एउटा विशाल वन्यजन्तु मात्र होइन; दक्षिण तथा दक्षिण–पूर्वी एसियाको इतिहासमा यसले मानव सभ्यता, राज्यसत्ता, युद्ध, कृषि, यातायात, संस्कृति र अर्थतन्त्रसँग गहिरो सम्बन्ध बनाएको छ।
कुनै समय राज्य जोगाउने सैन्य शक्तिका रूपमा हात्ती प्रयोग हुन्थ्यो। आधुनिक हतियार र युद्ध प्रविधिको विकास नभइसकेको समयमा हात्ती स्वयं एउटा ठूलो सैन्य शक्ति थियो। राजाहरू हात्ती चढेर युद्धमा जान्थे। हात्तीको पिठ्युँमा सैनिक राखिन्थ्यो। युद्धमा हात्तीको आकार, शक्ति र आतंक आफैंमा एउटा हतियार थियो।
तर समय सधैं एउटै रहँदैन।
आधुनिक हतियार आए। मोटरगाडी आए। ट्रक, ट्याक्टर, रेल, जहाज र अन्य यातायातका साधन आए। हात्तीको पुरानो भूमिका क्रमशः समाप्त हुँदै गयो। हिजो युद्धको मैदानमा आवश्यक हात्ती आज त्यहाँ आवश्यक रहेन।
तर त्यसको अर्थ हात्तीको महत्व नै समाप्त भयो भन्ने होइन।
हात्तीको उपयोग बदलियो, महत्व बदलिएको छैन।
यही कुरा मैले अहिले थाइल्यान्ड आएर अझ गहिरोसँग महसुस गरेको छु।

इतिहासलाई वर्तमानमा देखाउने हात्ती
म थाइल्यान्डको पट्टयास्थित नुङ नूच ट्रपिकल बोटानिकल गार्डेन पुगेको थिएँ। त्यहाँको सांस्कृतिक हलमा एउटा ऐतिहासिक नाटक प्रस्तुत भइरहेको थियो। नाटकमा थाइल्यान्डको पुरानो युद्धको दृश्य देखाइएको थियो। राजाहरू हात्ती चढेर युद्धमा गएको दृश्य कलाकारहरूले पुनर्जीवित गरेका थिए।
सुरुमा मलाई त्यो एउटा सांस्कृतिक प्रस्तुति मात्र होला भन्ने लागेको थियो।
तर जब प्रस्तुति सुरु भयो, हात्तीको गर्जन, युद्धको संगीत, सैनिकहरूको आवाज र हतियारको ध्वनिले वातावरण नै बदलियो। हामी नाटक हेर्न बसेका दर्शक हौं भन्ने कुरा नै बिर्सिएजस्तो भयो। मलाई त हामी पनि त्यही युद्धको मैदानमा पुगेजस्तो लाग्यो।
हात्ती आत्तिएको देखिन्थ्यो। सैनिकहरू घाइते भएको दृश्य थियो। युद्धको आवाज चारैतिर गुञ्जिरहेको थियो। संगीत यति प्रभावकारी थियो कि त्यो केवल कलात्मक प्रस्तुति हो भन्ने अनुभूति हराएर इतिहासको वास्तविक युद्ध हेरिरहेको जस्तो भयो।
त्यस क्षण मैले एउटा कुरा सोचें—इतिहासमा हात्तीको भूमिका समाप्त भएको रहेनछ; केवल त्यसको भूमिका फेरिएको रहेछ।
हिजो युद्धमा प्रयोग भएको हात्ती आज इतिहास सम्झाउने माध्यम बनेको छ। हिजो राजाको शक्ति देखाउने हात्ती आज संसारभरबाट आएका पर्यटकलाई एउटा देशको इतिहास र संस्कृति देखाउने माध्यम बनेको छ।
थाइल्यान्डले आफ्नो इतिहासलाई पर्यटनसँग जोडेको छ।
हात्तीलाई त्यस इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण पात्र बनाएको छ।
हात्ती किन पाल्न सजिलो थिएन?

हात्ती पाल्नु कुनै सामान्य कुरा होइन।
ठूलो शरीर भएको जनावर भएकाले यसको खाना, पानी, स्वास्थ्य, आवास, हेरचाह र जनशक्ति सबै आवश्यक हुन्छ। हात्ती पाल्न ठूलो आर्थिक लगानी चाहिन्छ। त्यसैले विगतमा हात्ती पाल्ने क्षमता सामान्य नागरिकसँग हुँदैनथ्यो। राजा, राजपरिवार, जमिनदार वा आर्थिक रूपमा सम्पन्न व्यक्तिहरूले मात्र हात्ती पाल्न सक्थे।
नेपालको तराईमा पनि यस्तै इतिहास छ।
राजा र जमिनदारहरूले हात्ती पाल्ने गरेका थिए। हात्ती सवारी साधन थियो। जंगलमा आवतजावत गर्न, खेतबारीका काममा, भारी सामान ओसार्न तथा प्रतिष्ठाका लागि समेत हात्ती पालिन्थ्यो।
तर नेपालको सामाजिक र आर्थिक संरचना परिवर्तन हुँदै गयो।
बिर्ता उन्मूलन, भूमिसुधारका प्रक्रिया, भूमि नापजाँच, हदबन्दी र जमिनदारी व्यवस्थामा आएको परिवर्तनसँगै पुरानो सामाजिक संरचना कमजोर हुँदै गयो। आधुनिक यातायातका साधनको विस्तारसँगै हात्तीको परम्परागत उपयोग पनि घट्दै गयो।
अब जमिनदारले हात्ती पाल्नुपर्ने अवस्था रहेन।
सवारीका लागि मोटरगाडी आयो।
खेतबारीका लागि आधुनिक उपकरण आए।
हात्ती पाल्नु झन् महँगो भयो।
त्यसपछि प्रश्न उठ्यो—
अब हात्तीको भविष्य के?
यही प्रश्नको एउटा उत्तर नेपालमा पर्यटनले दियो।
चितवनमा हात्तीले पाएको नयाँ जीवन
चितवनमा जंगल पर्यटनको विकाससँगै हात्तीको भूमिका नयाँ ढंगले सुरु भयो। सन् १९६० को दशकतिर मेघौली क्षेत्रमा जंगल पर्यटन विकास गर्ने प्रयाससँगै हात्तीलाई जंगल सफारीका लागि प्रयोग गर्न थालियो। टाइगर टप्सजस्ता संस्थाहरूले चितवनको वन्यजन्तु पर्यटनलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनाउन ठूलो भूमिका खेले।
हात्ती सफारी त्यस पर्यटनको महत्वपूर्ण अंग बन्यो।
जंगलभित्र पैदल हिँड्नुभन्दा हात्तीमा चढेर वन्यजन्तु अवलोकन गर्न पर्यटकका लागि फरक अनुभव भयो। हात्तीमा बसेर बाघ, गैँडा, भालु, मृगलगायत वन्यजन्तु हेर्न सकिने भयो।
सुरक्षित दूरीबाट जंगल हेर्ने माध्यमका रूपमा हात्ती उपयोगी बन्यो।
नेपालको जंगल सफारीको प्रचार संसारभर फैलिन थाल्यो।
विदेशी पर्यटक नेपाल आउन थाले।
चितवन नेपालको पर्यटनको महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्यो।
पछि यही अवधारणा नागरिकस्तरमा पनि विस्तार भयो। सौराहामा निजी क्षेत्रले हात्ती सफारी सञ्चालन गर्न थाल्यो। आम नेपाली तथा विदेशी पर्यटकका लागि हात्ती चढ्ने सपना पूरा हुन थाल्यो।
हिजो राजा र जमिनदारले मात्र चढ्न पाउने हात्ती आज सर्वसाधारण पर्यटकका लागि नेपालको पर्यटनको एउटा आकर्षण बन्यो।
यसरी हेर्दा एउटा ऐतिहासिक परिवर्तन देखिन्छ—
जमिनदारले पाल्न नसकेको हात्ती पर्यटनको दूत बनेर संसारमा नेपाल चिनाउन निस्कियो।
हात्ती केवल हात्ती होइन
सौराहामा आज हात्ती एउटा जनावर मात्र होइन।
त्यससँग एउटा ठूलो पर्यटन अर्थतन्त्र जोडिएको छ।
हात्ती पाल्ने व्यवसायी छन्। माहुते छन्। हात्तीको उपचार गर्ने पशु चिकित्सक छन्। त्यसलाई खाना खुवाउने मानिस छन्। सफारी सञ्चालन गर्ने व्यवसायी छन्। पर्यटक गाइड छन्। होटल र रिसोर्ट छन्। यातायात व्यवसायी छन्। स्थानीय पसल, रेस्टुरेन्ट, हस्तकला र अन्य सेवाहरू छन्।
हात्ती सफारी बन्द हुँदा त्यसको असर एउटा जनावर वा एउटा व्यवसायीमा मात्र पर्दैन।
त्यसले एउटा सम्पूर्ण स्थानीय अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
त्यसैले अहिले हात्ती सफारीमाथि उठेको बहसलाई मैले केवल पशु अधिकारको प्रश्नका रूपमा मात्र हेर्न सक्दिनँ।
यो पशु अधिकार, पर्यटन, स्थानीय रोजगारी, निजी लगानी, संरक्षण र राज्यको नीतिगत जिम्मेवारीसँग जोडिएको बहुआयामिक विषय हो।
पशु अधिकारको प्रश्नलाई पनि म सम्मान गर्छु
म हात्तीको पीडालाई नकार्न चाहन्नँ।
हात्तीलाई यातना दिनु हुँदैन। क्रूर व्यवहार हुनु हुँदैन। अस्वाभाविक रूपमा लामो समय काम गराउनु हुँदैन। बिरामी वा घाइते हात्तीलाई काममा लगाउनु हुँदैन।
हात्तीको स्वास्थ्य, खाना, पानी, आराम र प्राकृतिक व्यवहारको सम्मान हुनुपर्छ।
यो विषयमा पशु अधिकारकर्मीहरूले उठाएका प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक सुन्नुपर्छ।
तर मेरो प्रश्न अर्को पनि छ—
समाधान हात्ती सफारी पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु मात्र हो त?
यदि कुनै ठाउँमा गलत अभ्यास भइरहेको छ भने त्यसलाई सुधार्न सकिँदैन?
मापदण्ड बनाउन सकिँदैन?
वैज्ञानिक ढंगले नियमन गर्न सकिँदैन?
हात्तीको काम गर्ने समय तोक्न सकिँदैन?
अनिवार्य आरामको व्यवस्था गर्न सकिँदैन?
स्वास्थ्य परीक्षण अनिवार्य बनाउन सकिँदैन?
क्रूर प्रशिक्षण रोक्न सकिँदैन?
किन हामीसँग प्रतिबन्ध र अनुमति मात्र दुईवटा विकल्प छन्?
थाइल्यान्डमा देखेको प्रश्न
थाइल्यान्डमा आएपछि मेरो मनमा एउटा अर्को प्रश्न उठ्यो।
यहाँ पनि हात्ती पर्यटनसँग जोडिएको छ। यहाँ पनि हात्तीलाई मानिसहरूले चढिरहेका छन्। कतिपय ठाउँमा हात्तीलाई बाँधिएको देखिन्छ। माहुतेका हातमा नियन्त्रणका उपकरण देखिन्छन्।
त्यसपछि मेरो मनमा प्रश्न आयो—
यदि हात्तीको पर्यटन उपयोग संसारका केही देशमा विभिन्न रूपले स्वीकार्य छ भने अन्तर्राष्ट्रिय पशु अधिकारको बहसमा मापदण्ड एउटै किन हुँदैन?
नेपालमा मात्रै किन फरक दृष्टिकोण?
अझ अर्को प्रश्न पनि छ।
ठूला देशमा हुने अभ्यास र साना देशमा हुने अभ्यासलाई अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले समान आँखाले हेर्छन् कि हेर्दैनन्?
म कुनै देशले पशुमाथि क्रूरता गरोस् भन्ने पक्षमा छैन। तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड सबै ठाउँमा समान हुनुपर्छ भन्ने मेरो प्रश्न हो।
ठूलो देशको ठूलो कुरा र सानो देशको सानो कुरा भन्ने उखान हाम्रो समाजमा छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संस्थागत निर्णयमा पनि त्यस्तै व्यवहार त भइरहेको छैन?
नेपालले यो प्रश्न उठाउनैपर्छ।
नेपालको हात्ती सफारीमाथि आएको निर्णय
पछिल्लो समय नेपालको हात्ती सफारी रोक्ने विषयमा निर्णय र बहस अगाडि आएको छ। हात्तीलाई पर्यटनमा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने विषयमा पशु अधिकार र संरक्षणका दृष्टिकोणबाट प्रश्न उठाइएका छन्। थाइल्यान्ड मोडललाई समेत विकल्पका रूपमा चर्चा गरिएको छ।
तर मैले त्यो विषय पढेपछि मेरो जिज्ञासा झन् बढ्यो।
यदि थाइल्यान्ड मोडलको कुरा गरिएको हो भने मैले थाइल्यान्डमै आएर हेर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो।
र यहाँ आएपछि मैले इतिहासको सांस्कृतिक प्रस्तुतिमा हात्ती देखेँ।
हात्तीको ऐतिहासिक भूमिका देखेँ।
पर्यटनमा हात्तीको प्रयोग देखेँ।
त्यसपछि नेपालको सौराहा सम्झिएँ।
मेरो मनमा एउटै कुरा आयो—
हामीले पनि भावनामा होइन, अध्ययन र तथ्यमा आधारित निर्णय गर्नुपर्छ।
निजी सम्पत्तिको प्रश्न
अहिले सौराहामा पर्यटन सेवामा प्रयोग भइरहेका हात्तीको संख्या दर्जनौं छ। तिनमा निजी व्यवसायीको ठूलो लगानी छ। एउटा हात्तीको मूल्य करोडौं रुपैयाँसम्म पुग्ने अवस्था छ।
यसरी हेर्दा निजी क्षेत्रमा रहेको हात्तीमा अर्बौं रुपैयाँ बराबरको सम्पत्ति र लगानी जोडिएको हुन सक्छ।
त्यसैले हात्ती सफारी बन्द गर्ने निर्णय गर्दा यो प्रश्न पनि उठ्छ—
त्यो निजी सम्पत्तिको अवस्था के हुन्छ?
नेपालको संविधानले सम्पत्तिको हकलाई मौलिक हकका रूपमा स्वीकार गरेको छ। संविधानको धारा २५ ले कानुनको अधीनमा सम्पत्ति आर्जन गर्ने, भोग गर्ने, बेचबिखन गर्ने र अन्य कारोबार गर्ने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ।
निश्चय नै सम्पत्तिको हक निरपेक्ष छैन। सार्वजनिक हितका लागि राज्यले कानुन बनाएर नियमन गर्न सक्छ।
तर कानुन मानेर व्यवसाय गरिरहेको व्यक्तिको सम्पत्ति प्रयोग गर्नै नपाउने अवस्था आयो भने राज्यले त्यसको वैकल्पिक व्यवस्था के गर्छ?
यो प्रश्न उठाउनु निजी स्वार्थको कुरा मात्र होइन।
यो राज्य र नागरिकबीचको कानुनी सम्बन्धको प्रश्न हो।
व्यवसायीलाई अपराधी नबनाऔँ
पर्यटन व्यवसायीले कानुन मानेर हात्ती पालेका छन् भने उनीहरूलाई अपराधीको रूपमा चित्रण गर्नु हुँदैन।
यदि कसैले हात्तीमाथि क्रूर व्यवहार गरेको छ भने कारबाही हुनुपर्छ।
यदि पशु कल्याणका मापदण्ड उल्लंघन गरेको छ भने कानुनअनुसार सजाय हुनुपर्छ।
तर सबै व्यवसायीलाई एउटै डालोमा राखेर हेर्नु पनि न्यायसंगत हुँदैन।
हात्ती पालेर वर्षौंसम्म नेपालको पर्यटनमा योगदान गर्ने व्यवसायीलाई राज्यले नीति परिवर्तनको क्षति कसरी सम्बोधन गर्छ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।
व्यवसाय भनेको केवल पैसा कमाउने माध्यम होइन। त्यसमा लगानी, ऋण, रोजगारी, परिवारको जीविका र भविष्यको योजना जोडिएको हुन्छ।
प्रतिबन्धभन्दा नियमन
मेरो विचारमा अहिले नेपालले एउटा नयाँ बाटो खोज्नुपर्छ।
हात्ती सफारीलाई पुरानै ढाँचामा छोड्नु हुँदैन।
तर एकैपटक पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु पनि समाधान नहुन सक्छ।
बरु नेपालले जिम्मेवार हात्ती पर्यटनको आफ्नै मोडल बनाउन सक्छ। त्यसका लागि: हात्तीलाई दैनिक निश्चित समयभन्दा बढी काममा लगाउन नपाइने व्यवस्था होस्। पर्याप्त आरामको व्यवस्था होस्। अनिवार्य स्वास्थ्य परीक्षण होस्। पशु चिकित्सकको नियमित निगरानी होस्। खाना र पानीको वैज्ञानिक मापदण्ड बनोस्। हात्तीको बासस्थान व्यवस्थित होस्। क्रूर प्रशिक्षण पूर्ण रूपमा बन्द होस्। पीडा दिने उपकरणको प्रयोगमाथि कडा नियन्त्रण होस्।
अस्वस्थ, गर्भवती वा वृद्ध हात्तीलाई काममा नलगाइयोस्।
पर्यटकको व्यवहार पनि नियमन गरियोस्। हात्तीको डिजिटल अभिलेख राखियोस्।
हरेक हात्तीको स्वास्थ्य, उमेर, कामको समय र उपचारको विवरण सार्वजनिक अभिलेखमा राखियोस्। यस्तो प्रणाली बन्यो भने पशु अधिकारको प्रश्न पनि सम्बोधन हुन्छ र पर्यटन व्यवसाय पनि जिम्मेवार ढंगले अगाडि बढ्न सक्छ।
नेपालको आफ्नै मोडल किन नबनाउने?
थाइल्यान्डको मोडल हेर्नु राम्रो हो। भारतको अनुभव हेर्नु राम्रो हो।
अफ्रिकाका वन्यजन्तु पर्यटन मोडल हेर्नु राम्रो हो। तर नेपालले कसैको हुबहु नक्कल गर्नु हुँदैन। नेपालको भूगोल, समाज, पर्यटन, हात्तीको संख्या, स्थानीय समुदाय र आर्थिक संरचना फरक छ।
त्यसैले हामीले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिकेर नेपाली विशेषताको हात्ती पर्यटन मोडल बनाउन सक्छौं। जहाँ हात्ती केवल पर्यटक चढ्ने साधन हुँदैन।
हात्ती संरक्षण, वन्यजन्तु शिक्षा, सांस्कृतिक इतिहास, जंगल पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रको साझा सम्पदा हुन्छ।
हात्तीको नयाँ यात्रा
हात्तीको इतिहास हेर्दा मलाई यसको यात्रा आफैंमा अनौठो लाग्छ।
हिजो हात्ती राजाको सवारी थियो। हिजो हात्ती युद्धको हतियार थियो। हिजो हात्ती जमिनदारको सम्पत्ति थियो। पछि हात्ती आधुनिक यातायातले विस्थापित गर्‍यो। तर चितवनको जंगलले उसलाई नयाँ जीवन दियो। हात्ती पर्यटनको साधन बन्यो।
पर्यटकको साथी बन्यो। नेपालको पर्यटनको परिचय बन्यो।
सौराहाको अर्थतन्त्रको एउटा आधार बन्यो। आज फेरि हामी हात्तीको भविष्यबारे निर्णय गर्दैछौं। त्यसैले निर्णय गर्दा हात्तीको विगत पनि सम्झनुपर्छ र भविष्य पनि सोच्नुपर्छ।
हात्तीको भविष्य र नेपालको पर्यटन
हामीले हात्तीलाई केवल मनोरञ्जनको साधन बनाएर राख्नु हुँदैन।
तर त्यसलाई पर्यटनबाट पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्दा त्यसपछि के गर्ने भन्ने उत्तर पनि चाहिन्छ।
यदि सफारी बन्द गर्ने हो भने निजी हात्तीको व्यवस्थापन कसरी गर्ने? उनीहरूको वैकल्पिक उपयोग के हुने? व्यवसायीको लगानी कसरी सुरक्षित गर्ने? माहुतेको रोजगारी के हुने? स्थानीय पर्यटनमा पर्ने प्रभाव कसरी घटाउने? पर्यटकले पाउने वैकल्पिक अनुभव के हुने? यी प्रश्नको उत्तर चाहिन्छ।
राज्यले पहिले विकल्प निर्माण गरोस्, त्यसपछि प्रतिबन्धको कुरा गरोस्। इतिहासले हामीलाई एउटा पाठ दिन्छ थाइल्यान्डमा हात्तीको युद्ध देखाउने सांस्कृतिक कार्यक्रम हेर्दा मलाई एउटा कुरा गहिरोसँग महसुस भयो। इतिहासलाई समाप्त गरेर होइन, इतिहासलाई नयाँ अर्थ दिएर जोगाउन सकिन्छ। हात्तीले युद्ध जितेको इतिहास थाइल्यान्डले आज पर्यटनमा बेचिरहेको छ।
नेपालले पनि आफ्नो हात्तीको इतिहास र वर्तमानलाई नयाँ ढंगले प्रस्तुत गर्न सक्छ।
चितवनको जंगलमा हात्ती र वन्यजन्तुको सम्बन्धबारे अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पर्यटन शिक्षा केन्द्र बनाउन सकिन्छ। हात्ती संरक्षण केन्द्र बनाउन सकिन्छ। जिम्मेवार हात्ती पर्यटनको विश्वस्तरीय मापदण्ड बनाउन सकिन्छ।
पर्यटकलाई हात्ती चढाउने मात्र होइन, हात्तीको जीवन, इतिहास, संस्कृति र संरक्षणबारे जानकारी दिने पर्यटन विकास गर्न सकिन्छ।
यसबाट नेपालको पर्यटन अझै गुणस्तरीय बन्न सक्छ।

हो, बुझें। अघिल्लो लेखलाई नछोई त्यही लेखभित्र एउटा छोटो टपिकका रूपमा यो भाव मात्र थप्दा राम्रो हुन्छ। “इको–टुरिजमको जननी” भन्ने विचार र हात्तीको दिसाबाट बीउ फैलिने प्राकृतिक जीवनचक्रलाई जोडेर यसरी राख्न सकिन्छ:

इको–टुरिजमको जननी : हात्ती र जंगलको जीवनचक्र
मलाई लाग्छ, चितवनमा सुरु भएको हात्ती सफारीलाई नेपालको इको–टुरिजमको एउटा महत्वपूर्ण आधारका रूपमा हेर्नुपर्छ। हात्तीमा बसेर जंगल सफारी गर्ने सोच केवल पर्यटकलाई मनोरञ्जन दिने विषय थिएन; यसले मानिसलाई जंगल, वन्यजन्तु र प्रकृतिको जीवनचक्रसँग प्रत्यक्ष जोड्ने काम गर्‍यो।
हात्ती आफैं पनि जंगलको जीवनचक्रको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। हात्तीले खाने वनस्पतिका बीउ उसको दिसामार्फत एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्छन् र अनुकूल वातावरणमा नयाँ बिरुवा उम्रन्छन्। यसरी हात्तीले जंगलको प्राकृतिक पुनरुत्पादन प्रक्रियामा समेत भूमिका खेल्छ। एउटा हात्ती जंगलभित्र हिँडिरहेको हुन्छ, तर उसको यात्रासँगै जंगलको अर्को पुस्ताको सम्भावना पनि फैलिरहेको हुन्छ।
त्यसैले हात्तीलाई केवल पर्यटक चढ्ने साधनका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। हात्ती, जंगल र वन्यजन्तुबीचको सम्बन्ध बुझेर हामीले हात्ती सफारीलाई अझ जिम्मेवार इको–टुरिजममा रूपान्तरण गर्न सक्छौं। पर्यटकले हात्ती चढेर जंगल हेर्ने मात्र होइन, जंगल कसरी बाँच्छ, वन्यजन्तु कसरी जोडिएका छन् र प्रकृतिको जीवनचक्रमा एउटा हात्तीले समेत कस्तो भूमिका खेल्छ भन्ने कुरा बुझ्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ।
हिजो हात्ती युद्धको शक्ति थियो, आज त्यो प्रकृति, संरक्षण र इको–टुरिजमको दूत बन्न सक्छ।
यसलाई अघिल्लो लेखको “चितवनमा हात्तीले पाएको नयाँ जीवन” पछाडि राख्दा भाव र प्रवाह दुवै राम्रोसँग मिल्छ।

अन्तिम कुरा
म पर्यटन व्यवसायी हुँ। पर्यटनसँग मेरो जीवन र व्यवसाय जोडिएको छ। त्यसैले हात्तीको विषयमा मैले व्यवसायको आँखाले मात्र हेरेको होइन। मैले थाइल्यान्डमा इतिहासको हात्ती देखेको छु।
मैले नेपालको चितवनमा पर्यटनको हात्ती देखेको छु। मैले हात्ती पाल्ने व्यवसायीको लगानी देखेको छु। माहुतेको श्रम देखेको छु।
पर्यटकको उत्साह देखेको छु। र अहिले हात्तीको भविष्यप्रति उठेको चिन्ता पनि देखिरहेको छु। त्यसैले मेरो आग्रह छ।हात्तीलाई जोगाऔँ, तर हात्ती पाल्ने मानिसलाई नष्ट गरेर होइन।
पशु अधिकारको रक्षा गरौं, तर तथ्य र विज्ञानलाई छोडेर होइन।
पर्यटनको विकास गरौं, तर हात्तीको पीडामाथि होइन।
निजी लगानीको सम्मान गरौं, तर कानुनभन्दा माथि राखेर होइन।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण निर्णय भावनाले होइन, अध्ययन, तथ्य, विज्ञान र न्यायपूर्ण नीतिका आधारमा गरौं। हिजो हात्तीले राज्यको सीमा जोगाएको थियो। आज हात्तीले नेपालको पर्यटनको सीमा विस्तार गर्न सक्छ। हिजो हात्ती युद्धको शक्ति थियो।
आज हात्ती इतिहास, संस्कृति, संरक्षण र पर्यटनको शक्ति बन्न सक्छ।
तर त्यसका लागि हामीले हात्तीलाई केवल ‘सवारी’ होइन, जीवित सम्पदाका रूपमा हेर्नुपर्छ। थाइल्यान्डबाट फर्किँदा मेरो मनमा यही प्रश्न अझ बलियो भएको छ । हामीले हात्तीलाई इतिहासबाट हटाउने कि इतिहासलाई नयाँ अर्थ दिएर हात्तीको भविष्य बनाउने?
म दोस्रो बाटो रोज्न चाहन्छु।फकिनकि प्रतिबन्ध लगाउनु सजिलो हुन्छ।
तर संरक्षण, नियमन, सुधार र सहअस्तित्वको नयाँ बाटो बनाउनु नै राज्यको वास्तविक परीक्षा हो। नेपालको हात्तीलाई पनि त्यही नयाँ बाटो चाहिएको छ।