कुनै समय नेपालको राजदरबारको नाम सुन्दा मात्रै पनि मानिसहरूमा एउटा छुट्टै कौतूहल र सम्मान जाग्थ्यो। नारायणहिटी दरबार केवल एउटा भवन थिएन, यो नेपालको राज्यसत्ता, इतिहास, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानको केन्द्र थियो। यसको नामसँगै जोडिएको दरबारमार्ग पनि नेपालको व्यापारिक वैभव, आधुनिक जीवनशैली र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको प्रतिनिधि गन्तव्यका रूपमा परिचित थियो।
दरबारमार्ग कुनै समय नेपालकै प्रतिष्ठित व्यापारिक क्षेत्र थियो। अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डका कम्पनीहरू, स्तरीय होटल, रेस्टुरेन्ट तथा विलासी सामग्रीका पसलहरूले यस क्षेत्रलाई छुट्टै पहिचान दिएका थिए। नेपाल आउने विदेशी पर्यटकका लागि दरबारमार्ग घुम्नु, यहाँको वातावरण हेर्नु र किनमेल गर्नु एउटा आकर्षणको विषय थियो। दरबारमार्गको रौनकले नेपाल एउटा सम्भावनायुक्त र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोडिएको देश हो भन्ने सन्देश दिन्थ्यो।
आज समय बदलिएको छ। देशमा राजा छैनन्, राजतन्त्र छैन, तर दरबार छ। राजसंस्था समाप्त भयो भन्दैमा त्यससँग जोडिएको इतिहास पनि समाप्त हुँदैन। राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन हुनु स्वाभाविक ऐतिहासिक प्रक्रिया हो, तर इतिहासका भौतिक प्रमाण र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु राज्यको दायित्व हो।
नेपालका हनुमानढोका, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्रलाई हेरौँ। यी दरबारहरू मल्लकालीन इतिहासका जीवन्त प्रमाण हुन्। पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका विजय गरेपछि पनि यी दरबारहरूको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व समाप्त भएन। बरु पछिल्ला पुस्ताले तिनलाई नेपालको गौरवका रूपमा संरक्षण र पर्यटनसँग जोड्दै आए। आज ती सम्पदा विश्वका पर्यटकका लागि आकर्षणका केन्द्र बनेका छन्। ती दरबारहरू कुनै एउटा राजवंशका निजी सम्पत्ति होइनन्, समग्र नेपाली सभ्यता र इतिहासका धरोहर हुन्।
त्यसैगरी नारायणहिटी दरबारलाई पनि हेर्नुपर्छ। यो दरबार आधुनिक नेपालको राजनीतिक इतिहाससँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण सम्पदा हो। यहाँ देशको शासन सञ्चालन भयो, ऐतिहासिक राजनीतिक घटनाक्रमहरू घटे र नेपालको राजकीय जीवनका अनेकौँ अध्याय लेखिए। राजतन्त्रको अन्त्यपछि यसलाई संग्रहालयका रूपमा रूपान्तरण गर्नु आफैँमा एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक निर्णय थियो। तर संग्रहालय बनाउनु मात्रै पर्याप्त छैन, त्यसलाई जीवन्त पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
म एउटा पर्यटन व्यवसायीका रूपमा यो विषयलाई हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण सम्भावना गुमिरहेको अनुभूति गर्छु। नेपाल आउने पर्यटकलाई हामी हिमाल, मठमन्दिर, गुम्बा, जात्रा, संस्कृति र प्राकृतिक सुन्दरताको परिचय दिन्छौँ। तर आधुनिक नेपालको राजनीतिक इतिहास बोकेको नारायणहिटी दरबारलाई त्यही स्तरको आकर्षक पर्यटन गन्तव्य बनाउन किन सकिरहेका छैनौँ?
अझ एउटा सामान्य प्रश्न छ—नारायणहिटी दरबार राति किन अँध्यारो देखिनुपर्छ? नेपालको ऐतिहासिक सम्पदा दिनमा मात्र हेर्ने वस्तु हो र? संसारका धेरै देशले आफ्ना ऐतिहासिक दरबार, महल, संग्रहालय र स्मारकलाई रातिको प्रकाश व्यवस्थापनमार्फत आकर्षक बनाएका छन्। रातको प्रकाशले ऐतिहासिक भवनको सौन्दर्य थप्छ, पर्यटकलाई आकर्षित गर्छ र सहरको रात्रिकालीन पर्यटनलाई समेत प्रवर्द्धन गर्छ।
नारायणहिटी दरबार पनि आधुनिक प्रकाश व्यवस्थापनसहित राति झिलिमिली बनाउन सकिन्छ। यसका लागि कति खर्च लाग्छ, कस्तो प्रविधि उपयुक्त हुन्छ र सम्पदाको सुरक्षामा असर नपर्ने गरी कसरी प्रकाश व्यवस्था गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा विज्ञहरूसँग अध्ययन गराउनुपर्छ। यो केवल बत्ती बाल्ने कुरा होइन, नेपालको ऐतिहासिक पहिचानलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने विषय हो।
दरबारमार्गमा आज पनि व्यापारिक रौनक छ। यहाँ आउने नेपाली तथा विदेशी आगन्तुकका लागि नारायणहिटी दरबार एउटा विशेष आकर्षण बन्न सक्छ। दरबारमार्गको बजार, नारायणहिटी संग्रहालय, आसपासका होटल तथा रेस्टुरेन्ट र काठमाडौँका अन्य ऐतिहासिक गन्तव्यलाई जोडेर व्यवस्थित पर्यटन प्याकेज निर्माण गर्न सकिन्छ। रातिको प्रकाश, सूचना केन्द्र, ऐतिहासिक विवरण, डिजिटल प्रदर्शनी र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत यस क्षेत्रलाई अझ जीवन्त बनाउन सकिन्छ।
नारायणहिटी दरबारको संरक्षण र प्रवर्द्धनलाई कुनै राजनीतिक आस्था वा विचारधारासँग जोडेर हेर्नु हुँदैन। राजतन्त्र चाहिन्छ कि गणतन्त्र भन्ने बहस आफ्नो ठाउँमा छ। तर नेपालको इतिहासलाई संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा कुनै विवाद हुनुहुँदैन। राजतन्त्रको अन्त्य भयो भन्दैमा राजतन्त्रकालीन इतिहास मेटाउन मिल्दैन। इतिहासका राम्रा र नराम्रा दुवै पक्षलाई भावी पुस्ताले अध्ययन गर्न पाउनुपर्छ।
हामीले विदेशी पर्यटकलाई नेपालको गौरव देखाउनुपर्छ। हाम्रा ऐतिहासिक दरबार, सम्पदा र संस्कृतिलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। नारायणहिटी दरबार नेपालको इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय हो। यसलाई सफा, सुन्दर, सुरक्षित र आकर्षक राख्नु राज्यको जिम्मेवारी हो।
आजको आवश्यकता इतिहासलाई राजनीतिक आग्रहबाट मुक्त गरेर पर्यटन, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोड्नु हो। नारायणहिटीलाई केवल बन्द संग्रहालयका रूपमा होइन, नेपालको आधुनिक इतिहास बुझाउने जीवन्त पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
राजा रहेनन्, तर दरबारको इतिहास बाँकी छ। सत्ता परिवर्तन भयो, तर सम्पदाको महत्त्व परिवर्तन हुँदैन। नारायणहिटी कुनै एउटा शासन व्यवस्थाको मात्र चिनारी होइन, यो नेपालको इतिहास हो। त्यसैले नारायणहिटी अँध्यारोमा होइन, नेपालको गौरव झल्काउने प्रकाशमा चम्किनुपर्छ।
