भक्तपुर। मुक्तिसंगीत प्रशिक्षण केन्द्रको आयोजनामा भिलेज हाइल्यान्ड रिसोर्टमा लोकप्रिय गायक तथा संगीतकर्मी कुमासागरलाई सम्मान गरिएको छ। कार्यक्रममा महाकाली नाचका विभिन्न विधामा सहभागी कलाकारहरूलाई प्रमाणपत्र वितरण गर्नुका साथै महाकाली नाचका विविध प्रस्तुति प्रदर्शन गरिएको थियो।

नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका उपकुलपति माननीय वज्रेश खनालको प्रमुख आतिथ्यमा सम्पन्न कार्यक्रममा कुमासागर र संगीतकर्मी रोजमान डंगोल मुख्य आकर्षणका रूपमा रहेका थिए। कार्यक्रममा महाकाली नाचको ऐतिहासिक महत्त्व, सांस्कृतिक निरन्तरता र नयाँ पुस्तामाझ यसको लोकप्रियताबारे चर्चा गरिएको थियो।

कार्यक्रममा महाकाली नाचका अध्येता तथा संस्कृतिकर्मी मुक्ति सुन्दर जधारीले महाकाली नाचको इतिहासदेखि वर्तमान अवस्थासम्मका विविध पक्षबारे प्रकाश पारे। उनले यस नाचको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सांस्कृतिक विशेषता र पुस्तान्तरणको महत्त्वबारे चर्चा गरेका थिए। करिब १३औँ शताब्दीदेखि निरन्तरता पाउँदै आएको ऐतिहासिक सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा महाकाली नाचको चर्चा गर्दै उनले आज पनि युवापुस्तामाझ यसको आकर्षण कायम रहेको उल्लेख गरे।

कार्यक्रममा महाकाली नाचका विभिन्न विधाका प्रस्तुति प्रदर्शन गरिनुका साथै परम्परागत कला, संगीत र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा कलाकारहरूको भूमिकाबारे जोड दिइएको थियो।

कुमासागर र रोजमान डंगोलको सांगीतिक सहकार्य

कार्यक्रमको अर्को मुख्य आकर्षण गायक कुमासागर र संगीतकर्मी रोजमान डंगोलको सहकार्य थियो। कुमासागरको सुमधुर स्वर र रोजमान डंगोलको सांगीतिक संयोजनले नेपाली मौलिक संगीतलाई नयाँ स्वाद र ऊर्जा प्रदान गरेको सहभागीहरूको बुझाइ थियो।

भक्तपुरमा जन्मिएका कुमासागरले नेवारी मौलिक संगीत, दाफा भजन र परम्परागत सांगीतिक संस्कृतिलाई आधुनिक संगीतसँग जोड्ने प्रयास गर्दै आएका छन्। हजुरबुबाबाट भजन सिकेर सांगीतिक यात्रा सुरु गरेका उनले परम्परागत भजनलाई नयाँ पुस्तामाझ लोकप्रिय बनाउने उद्देश्यले आधुनिक संगीतको प्रयोग गरेका हुन्।

पश्चिमी संगीतबाट प्रभावित भएर आधुनिक बाजागाजाप्रति आकर्षित भएका कुमासागरले अन्ततः आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक जरा पहिल्याउँदै नेवारी दाफा भजनलाई आधुनिक संगीतसँग जोड्ने बाटो रोजे। परम्परागत भजनका शब्द, भाव र दर्शनलाई आधुनिक सांगीतिक प्रस्तुतिमा रूपान्तरण गर्नु सामान्य काम होइन। यसका लागि भजनको गहिरो अध्ययन, संगीतप्रतिको निरन्तर लगाव र सिर्जनात्मक प्रयोग आवश्यक पर्छ।

कुमासागरको सांगीतिक यात्राले मौलिक संस्कृतिलाई समयअनुसार नयाँ स्वरूपमा प्रस्तुत गर्न सकिने उदाहरण दिएको छ। स्थानीय परम्परामा सीमित हुन सक्ने दाफा भजनलाई नयाँ पुस्ता र फराकिलो श्रोतावर्गसम्म पुर्‍याउने उनको प्रयासले नेवारी संगीतलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन सहयोग पुर्‍याएको छ।

कुमासागर र रोजमान : नेपाली संगीतका सहयात्री

कुमासागर र रोजमान डंगोलको सांगीतिक सम्बन्धलाई दुई कलाकारको सहकार्यका रूपमा मात्र नभई मौलिक संगीतलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने साझा प्रयासका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। कुमासागरको स्वर र रोजमानको सांगीतिक संयोजनबीचको तालमेलले उनीहरूको प्रस्तुतिलाई थप प्रभावकारी बनाएको छ।

नेपाली संगीत क्षेत्रमा हरिवंश आचार्य र मदनकृष्ण श्रेष्ठको जोडीलाई हास्यव्यङ्ग्य तथा अभिनयका क्षेत्रमा सम्झिएझैँ कुमासागर र रोजमान डंगोलको सहकार्यलाई पनि मौलिक संगीतको क्षेत्रमा सिर्जनात्मक सहयात्राका रूपमा लिन सकिन्छ। यद्यपि दुवै जोडीको विधा र कार्यक्षेत्र फरक छन्, आपसी विश्वास, निरन्तर सहकार्य र सिर्जनशीलताले कलात्मक यात्रालाई समृद्ध बनाउन सक्छ भन्ने सन्देश यस सहकार्यले दिन्छ।

कुमासागर र रोजमानले यसरी नै एकअर्काको सिर्जनात्मक क्षमतालाई सम्मान गर्दै सहकार्यलाई निरन्तरता दिन सके नेपाली मौलिक संगीतको संरक्षण र विस्तारमा थप योगदान पुग्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। एक्लो प्रतिभाले यात्रा सुरु गर्न सक्छ, तर सहकार्यले त्यसलाई अझ फराकिलो बनाउन सक्छ।

मौलिक संगीतबाट नयाँ पुस्तालाई प्रेरणा

भक्तपुरको सामान्य पारिवारिक परिवेशबाट सांगीतिक यात्रा सुरु गरेका कुमासागरले आफ्नो निरन्तर अभ्यास, मौलिकताप्रतिको लगाव र सिर्जनशीलतामार्फत पहिचान बनाएका छन्। उनको यात्राले परम्परागत संगीतलाई केवल विगतको सम्झनामा सीमित राख्नुपर्ने आवश्यकता छैन भन्ने देखाउँछ। त्यसलाई नयाँ पुस्ताको रुचि, आधुनिक प्रविधि र सिर्जनात्मक प्रयोगसँग जोड्न सकियो भने पुरानो सांस्कृतिक सम्पदा नयाँ पुस्ताका लागि पनि आकर्षक बन्न सक्छ।

दाफा भजनलाई आधुनिक संगीतसँग जोडेर प्रस्तुत गर्नु र नेवारी संगीतलाई व्यापक श्रोतावर्गसम्म पुर्‍याउनु कुमासागरको सांगीतिक यात्राका उल्लेखनीय पक्ष हुन्। यसले मौलिक संस्कृतिको संरक्षण भनेको त्यसलाई जस्ताको तस्तै संग्रहालयमा राख्नु मात्र होइन, जीवन्त अभ्यासका रूपमा अगाडि बढाउनु पनि हो भन्ने सन्देश दिन्छ।

भक्तपुरको सांस्कृतिक पहिचानलाई संगीतमार्फत राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा चिनाउने कलाकारका रूपमा कुमासागरप्रति स्थानीय समुदायले गर्व गर्न सक्ने आधार उनको मौलिकताप्रतिको प्रतिबद्धता र सांगीतिक साधना हो।

भिलेज हाइल्यान्ड रिसोर्टको आँगनमा कुमासागरलाई उपस्थित गराउन पाउँदा खुसी लागेको बताउँदै कार्यक्रमसँग जोडिएका सहभागीहरूले उनको सांगीतिक यात्राको प्रशंसा गरेका थिए। आज स्थानीय सांस्कृतिक पहिचान बोकेको कलाकारले आफ्नो सिर्जनाका माध्यमबाट देशका विभिन्न भूगोल र समुदायका मानिससँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छ। संगीतको यही शक्ति हो—यसले भाषा, भूगोल र समुदायका सीमाहरू पार गर्दै मानिसका मन जोड्छ।

कार्यक्रमले एकातिर महाकाली नाचजस्तो ऐतिहासिक सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र पुस्तान्तरणको महत्त्व उजागर गरेको छ भने अर्कोतिर कुमासागर र रोजमान डंगोलको सांगीतिक सहकार्यले परम्परा र आधुनिकताबीचको सम्बन्धलाई प्रस्तुत गरेको छ।

अन्त्यमा, कुमासागरको सम्मान, महाकाली नाचका कलाकारलाई प्रमाणपत्र वितरण तथा सांस्कृतिक प्रस्तुतिसहित सम्पन्न कार्यक्रमले मौलिक कला, संगीत र संस्कृतिको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याएको छ। यस्ता कार्यक्रमले पुराना सांस्कृतिक परम्परालाई नयाँ पुस्तासँग जोड्दै स्थानीय प्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्ने र नेपाली संगीतको मौलिक पहिचानलाई थप फराकिलो बनाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।