धेरै दिन भयो, खासै केही लेखेको छैन। शब्दहरू मनभित्रै कतै थन्किएका थिए। तर हिजो अचानक सौराहा पुगेपछि ती सबै भावना फेरि बग्न थाले—ठीक त्यहीँ, राप्ती नदी को किनारमा बसेर।
सौराहा मेरो मन पर्ने ठाउँ हो। यहाँको शान्त वातावरण, जङ्गलको सुस्केरा, पन्छीहरूको चिरबिर र नदीको बहावले मनलाई एक किसिमको सान्त्वना दिन्छ। तर यसपटक सौराहा पुगेपछि मैले केवल सौन्दर्य मात्र देखिनँ—मैले एक संघर्ष देखेँ, एक मौन चीत्कार सुनेँ, जुन राप्ती नदीको बहावसँगै बगिरहेको थियो।
राप्ती नदी कुनै सामान्य खोला होइन। यो चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज को जीवन हो, यसको आत्मा हो। यही नदीले यहाँका हजारौं जलचर, थलचर र पन्छीहरूलाई बाँच्ने आधार दिएको छ। गैँडा, गोही, हात्ती, असंख्य चराचुरुङ्गी—सबैको जीवन यसैसँग गाँसिएको छ। यदि यो नदी नभएको भए, सायद यो निकुञ्जको अस्तित्व नै यति महत्वपूर्ण हुने थिएन। यस अर्थमा राप्ती नदी यस क्षेत्रकी “आमा” हो—जसले सबैलाई पालेकी छ, हुर्काएकी छ।
तर विडम्बना के छ भने, यही आमा आज आफैं अस्तित्वको लडाइँमा छे। सौराहा बजारबाट बग्ने ढल र फोहर पानी सिधै नदीमा मिसिएको देख्दा मन खिन्न भयो। पानीको सतहमा तैरिएका प्लास्टिकका टुक्रा, धमिलिँदै गएको बहाव—यी सबै दृश्यले एउटा गहिरो पीडा दिन्छ। हामीले जुन नदीबाट जीवन लिएका छौं, त्यही नदीलाई बिस्तारै मर्दै गएको हेर्न बाध्य भएका छौं।
अझ दुःखद कुरा के छ भने, कहिलेकाहीँ गोहीले मानिसलाई आक्रमण गर्दा दोष नदीलाई दिइन्छ। तर हामीले कहिल्यै सोचेका छौं—हामी नै त उनीहरूको बासस्थानमा हस्तक्षेप गरिरहेका छैनौं? प्रकृतिको आफ्नै नियम हुन्छ, आफ्नो सीमा हुन्छ। जब मानिसले त्यो सीमा नाघ्छ, तब दुर्घटना अवश्यंभावी हुन्छ। त्यसमा दोष प्रकृतिको होइन, हाम्रो हो।
आज सौराहा क्षेत्रमा सयौं होटल, रेष्टुरेन्ट र होमस्टेहरू सञ्चालनमा छन्। हजारौं मानिसले रोजगारी पाएका छन्। पर्यटन यहाँको मुख्य आधार बनेको छ। तर यो सबैको आधार के हो? यही राप्ती नदी, यही प्रकृति। यदि नदी नै प्रदूषित हुँदै गयो भने, यो सम्पूर्ण संरचना कति दिन टिक्ला? हामीले आजै सोच्नुपर्ने बेला आएको छ।
राप्ती नदी केवल पानी बग्ने माध्यम मात्र होइन, यो हाम्रो सभ्यता र संस्कृतिसँग पनि जोडिएको छ। नदीसँगै मानव सभ्यता विकास भएको इतिहास हामी सबैलाई थाहा छ। तर चितवनको राप्ती नदी केवल मानव सभ्यताको मात्र होइन, प्राकृतिक सभ्यताको पनि प्रतीक हो। यही प्राकृतिक सौन्दर्यले नेपाललाई विश्वसामु चिनाएको छ।
अब प्रश्न उठ्छ—हामी के गर्ने? समाधान के हो?
हामीले भावनामा मात्र सीमित नबसि व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ। नदीमा ढल मिसाउन पूर्ण रूपमा बन्द गरिनुपर्छ। बजारबाट निस्कने फोहर पानी प्रशोधन गरेर मात्र नदीमा छोड्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। नदीलाई प्लास्टिकमुक्त क्षेत्र घोषणा गर्नुपर्छ। नदी किनारमा हुने खेतीमा रासायनिक मल र विषादी प्रयोग घटाउँदै लैजानुपर्छ, जैविक खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
सामुदायिक वन र स्थानीय सरकारले पनि यसमा अग्रसरता देखाउनुपर्छ। यहाँको आम्दानीलाई संरक्षण, जनचेतना र तालिममा लगानी गर्नुपर्छ। स्थानीय बासिन्दाले पनि वन र नदीप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ। वनमा अनावश्यक हस्तक्षेप, चरन र दोहन नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
यदि हामीले आज ध्यान दिएनौं भने, भोलि हाम्रा सन्तानलाई हामीले केवल कथा सुनाउनुपर्नेछ—“कहिल्यै यहाँ सफा राप्ती बग्थ्यो, जहाँ गोहीहरू घाम ताप्थे, पन्छीहरू गुञ्जिन्थे…” त्यो दिन नआओस् भन्ने मेरो चाहना हो।
म चाहन्छु—हाम्रो भावी पुस्ताले पनि त्यही राप्ती देखोस्, जुन आज हामीले देखेका छौं, अझ सफा, अझ सुन्दर। उनीहरूले पनि अनुभव गर्न पाऊन्—यो नदी केवल पानी होइन, यो जीवन हो।
त्यसैले अब समय आएको छ—राप्तीलाई “जैविक खोला” घोषणा गर्ने। यसलाई संरक्षण गर्ने, माया गर्ने, र यसलाई भविष्यका लागि सुरक्षित राख्ने।
राप्ती बगिरहोस्—स्वच्छ, निर्मल र जीवन्त।
किनकि राप्ती बाँच्यो भने मात्र सौराहा बाँच्नेछ, पर्यटन बाँच्नेछ, र हाम्रो पहिचान बाँच्नेछ।
जय पर्यटन। जय प्रकृति।