एउटा यात्रास्मरण
यात्राका आफ्नै कथा हुन्छन्, आफ्नै अनुभूति हुन्छन् र आफ्नै निष्कर्ष पनि। कहिलेकाहीँ गन्तव्यमा पुग्नुभन्दा गन्तव्यसम्म पुग्ने बाटोले नै मनमा गहिरो छाप छोड्छ। अस्ति परिवार र साथीको परिवारसँग ताप्लेजुङस्थित पाथीभरा माताको दर्शन गरेर घर फर्किने क्रममा मैले यस्तै एउटा रोचक र अविस्मरणीय यात्राको अनुभव गर्ने अवसर पाएँ। सिमसिम पानी परिरहेको थियो। आकाशमा बादलका टुक्राहरू खेलिरहेका थिए। कतै हुस्सुले पहाडलाई छोप्थ्यो, कतै बादलको घुम्टो हटाएर प्रकृतिले आफ्नै सुन्दरता देखाउँथ्यो। यही यात्राका क्रममा नेपालको पुरानो र ऐतिहासिक सडक—बाईरोडको बाटो—सँग मेरो पुरानो सम्बन्ध फेरि ताजा भयो।
बाईरोडको बाटो सम्झिनेबित्तिकै पुरानो नेपाली गीतको सम्झना आउँछ—
‘बाईरोडको बाटोमा, ट्याक्सी गुडाउँदै, धुलो उडाउँदै…’
रेडियो नेपालबाहेक मनोरञ्जनका अरू माध्यम सहज रूपमा उपलब्ध नभएको समयमा यो गीतले नेपाली जनजिब्रोमा विशेष स्थान बनाएको थियो। गीत केवल मनोरञ्जनका लागि मात्र थिएन, त्यसले तत्कालीन नेपालको यातायात, काठमाडौंको जीवनशैली र राजधानीसँग जोडिने सडकको महत्त्वलाई पनि जीवन्त बनाएको थियो।
त्यतिबेला काठमाडौं जोड्ने सडकहरू आजजस्तो धेरै थिएनन्। हेटौँडा–काठमाडौं जोड्ने यही बाईरोडको बाटो देशको आर्थिक तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको थियो। राजधानीसम्म सामान पुर्‍याउन, मानिसको आवतजावत सहज बनाउन र काठमाडौंलाई देशका अन्य भूभागसँग जोड्न यस सडकले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

समय बदलियो। सडकहरू थपिए। प्रविधि बदलियो। यातायातका साधन आधुनिक भए। तर बाईरोडको ऐतिहासिक महत्त्व हराएको छैन। बरु, काठमाडौंलाई अप्ठ्यारो पर्दा यसको आवश्यकता झन् बढी महसुस हुन्छ। राजधानी प्रवेश गर्ने वा बाहिरिने मुख्य सडकमा अवरोध हुँदा वैकल्पिक मार्गका रूपमा यही सडकको सम्झना गरिन्छ। तर विडम्बना, यसको ऐतिहासिक योगदान र रणनीतिक महत्त्वअनुसार राज्यको ध्यान यसमा पुगेको देखिँदैन।
छोटो बाटो कि सुरक्षित बाटो?
हामी दुई परिवार पाथीभरा माताको दर्शन गरेर घर फर्किंदै थियौँ। हामीसँग मेरो साथी दामोदर नेपाल पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँ होटल व्यवसायी महासंघ नेपालका बागमती प्रदेश अध्यक्ष हुनुहुन्छ भने म होटल संघ नेपालका बागमती प्रदेश अध्यक्षको जिम्मेवारीमा छु। धार्मिक यात्रासँगै हामी दुई परिवारका लागि यो पारिवारिक घुमफिर पनि थियो।
घर फर्किने क्रममा हामी सिन्धुली पुगेर यात्रीनिवास होटलमा बास बस्यौँ। रातभर पानी परिरहेको थियो। बीपी राजमार्गको अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरा हामीलाई थाहा थियो। वर्षाले सडकमा पुर्‍याउन सक्ने क्षति र यात्रामा आउन सक्ने जोखिमबारे पनि हामी अनभिज्ञ थिएनौँ।
अब घर फर्किन कुन बाटो रोज्ने? हामीबीच यही विषयमा छलफल सुरु भयो।
काठमाडौं पुग्न धेरै बाटा थिए। बीपी राजमार्ग हुँदै जाने कि हेटौँडा–दक्षिणकाली सडक रोज्ने? फाखेलको बाटो समात्ने कि नारायणगढ हुँदै काठमाडौं पुग्ने? विकल्पहरू थिए, तर लगातारको वर्षाका कारण कुनै पनि बाटोबारे ढुक्क हुन सक्ने अवस्था थिएन।
त्यही बेला मलाई एउटा पुरानो कथाको सम्झना आयो।
कथामा एक राजकुमारलाई यात्रामा लैजानुपर्ने हुन्छ। बाटोमा दुई विकल्प प्रस्तुत गरिन्छन्। एउटा बाटो छोटो छ, तर त्यहाँ बाघ, भालु र अन्य जङ्गली जनावरको डर छ। अर्को बाटो लामो छ, तर तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित छ। छोटो बाटो रोज्दा जोखिम मोल्नुपर्ने र लामो बाटो रोज्दा समय बढी लाग्ने अवस्था छ।
राजकुमारले छोटो बाटो रोज्ने निर्णय गर्छन्। तर हाम्रो परिस्थिति फरक थियो। हामीसँग आफ्नै जीवनको मात्र होइन, परिवारका सदस्यहरूको सुरक्षाको जिम्मेवारी पनि थियो। यात्रामा साहस देखाउनु भनेको जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु होइन; परिस्थितिको सही मूल्याङ्कन गरेर विवेकपूर्ण निर्णय लिनु पनि हो।
त्यसैले हामीले ठट्टा गर्दै भन्यौँ—‘बहादुर बन्नुभन्दा कायर बन्नु ठीक, तर सुरक्षित बाटो रोजौँ!’
हामीले छोटो बाटोको लोभ त्यागेर लामो भए पनि सुरक्षित ठानिएको बाटो रोज्ने निर्णय गर्‍यौँ। यसरी हाम्रो यात्रा सिन्धुली–मरिन हुँदै हेटौँडातर्फ मोडियो।
त्यो निर्णय सही थियो कि गलत, यसको मूल्याङ्कन समय र परिस्थितिले गर्ला। तर हामी सकुशल घर फर्किन सफल भयौँ। यात्रामा अन्ततः सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि गन्तव्यमा छिटो पुग्नु होइन, सुरक्षित रूपमा घर पुग्नु रहेछ भन्ने अनुभूति भयो।
मरिनको बाटोमा देखिएका पर्यटनका सम्भावना
सिन्धुलीबाट मरिन हुँदै हेटौँडातर्फको यात्रा सुरु भएपछि मेरो ध्यान सडकमा मात्र सीमित रहेन। पर्यटनको सम्भावना खोज्ने बानीले होला, बाटोमा देखिएका भूगोल, बस्ती, खोला, हरियाली र स्थानीय जीवनशैलीलाई नियाल्न थालेँ।
मरिनको बाटोमा धेरै ठाउँ यस्ता देखिए, जहाँ योजनाबद्ध ढङ्गले पर्यटनको विकास गर्न सकिने सम्भावना छ। प्रकृतिले पर्याप्त सौन्दर्य दिएको छ। खोलाका किनार, हरिया फाँट, चुरेको काखमा बसेका बस्ती र परम्परागत ग्रामीण जीवनशैलीले पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्ने आधार प्रस्तुत गर्छन्।
तर यति सुन्दर सम्भावना हुँदाहुँदै पनि ती ठाउँहरू पर्यटनको नक्सामा किन पर्याप्त रूपमा स्थापित हुन सकेका छैनन्? स्थानीय सरकार र सम्बन्धित निकायले किन यस्ता सम्भावनाको पहिचान गरेर व्यवस्थित विकासको पहल गर्न सकेका छैनन्? यात्रा गर्दै गर्दा मनमा यस्ता प्रश्नहरू उठिरहे।
मरिन खोलाको किनारैकिनार नागबेली पर्दै अघि बढेको सडक आफैँमा आकर्षक छ। एकातिर खोलाको बहाव, अर्कोतिर हरियालीले भरिएका फाँट र चुरे क्षेत्रका सुन्दर दृश्यले यात्रालाई रोमाञ्चक बनाउँछन्। वर्षायामको हरियालीले वातावरणलाई अझ जीवन्त बनाएको थियो।
खोलाको किनारमा फैलिएका फाँटहरू, बस्ती वरिपरिका खेतीयोग्य जमिन र ग्रामीण जीवनको सरलताले मन तानिरहेका थिए। कतै धानका बाला झुलिरहेका थिए, कतै बगरमा कासका फूल फुलेर सेताम्मे भएका थिए। ती सेता फूलहरू हेर्दा पूर्णिमाको रातमा उज्यालोले भरिएको कुनै विशाल मैदानको सम्झना आउँथ्यो।
पानीले भिजेको भूगोल, खोलामा परेको सूर्यको किरण र हरियालीको संयोजनले प्रकृतिलाई अद्भुत बनाएको थियो। यी दृश्यहरू केवल आँखाले हेरेर अघि बढ्ने विषय मात्र होइनन्। यिनै प्राकृतिक सम्पदालाई संरक्षण गर्दै स्थानीय जनताको जीवनसँग जोड्न सके पर्यटनको बलियो आधार बनाउन सकिन्छ।
यहाँको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष परम्परागत संस्कृति हो। बाटोमा कतिपय ठाउँमा तराईको पुरानो शैली झल्काउने काठका घरहरू देखिए। आधुनिक निर्माणको विस्तारसँगै हराउँदै गएको यस्तो वास्तुशैली यहाँ अझै कतैकतै जीवित रहेको अनुभूति भयो।
यी घरहरू केवल बसोबास गर्ने संरचना होइनन्; यिनले इतिहास, स्थानीय सीप, जीवनशैली र सांस्कृतिक पहिचान बोकेका हुन्छन्। संरक्षण गर्न सके यस्ता बस्तीलाई सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। स्थानीय वास्तुकला, परम्परागत खानपान, लोकसंस्कृति र ग्रामीण जीवनको अनुभव लिन चाहने पर्यटकका लागि यस्ता ठाउँ आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्छन्।
चुरेको फेदीमा बसेका बस्तीहरू पनि उत्तिकै सुन्दर देखिन्थे। तहै-तहमा फैलिएका घरहरू, एकअर्कालाई नछेकिने गरी बसेका बस्तीका संरचना, माथि चुरेको हरियाली र तल मरिन खोलाको खुला फाँट—यी सबैले मिलेर एउटा सुन्दर ग्रामीण चित्र बनाएका थिए।
प्रकृतिले यति धेरै सम्पदा दिएको ठाउँमा पर्यटनको व्यवस्थित योजना बनाउन सके स्थानीय युवालाई रोजगारी दिन, कृषि उत्पादनको बजार विस्तार गर्न, स्थानीय परिकारको प्रवर्द्धन गर्न र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सकिन्छ।
पर्यटन भनेको होटल र रिसोर्ट बनाउनु मात्र होइन। पर्यटन भनेको स्थानीय भूगोल, संस्कृति, उत्पादन, कला, खानपान र जनजीवनलाई सम्मानपूर्वक आगन्तुकसँग जोड्ने प्रक्रिया पनि हो। मरिन क्षेत्रमा यसको प्रशस्त सम्भावना देखिन्छ।
तर सम्भावना देखेर मात्र पुग्दैन। त्यसलाई वास्तविकतामा बदल्न स्थानीय तह, प्रदेश सरकार, निजी क्षेत्र र समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ। सडकको स्तरोन्नति, सुरक्षित यात्रा, दृश्यावलोकनस्थल, पदमार्ग, सरसफाइ, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणलाई एउटै योजनामा जोड्न सक्नुपर्छ।
दुर्भाग्य, यस्ता सम्भावना भएका ठाउँहरू अझै पनि पर्याप्त ध्यानको प्रतीक्षामा छन्। स्थानीय सरकारका आँखाले आफ्नै भूगोलको सम्पदा देख्नुपर्छ। सम्भावनाको पहिचान गरी त्यसको संरक्षण र उपयोग गर्न सक्नुपर्छ। प्रकृतिले दिएको सम्पदालाई बेवास्ता गर्नु विकासको अवसर गुमाउनु हो।
हेटौँडाबाट बाईरोडको बाटोमा
मरिन हुँदै हेटौँडा आइपुगेपछि हामीले गाडी उत्तरतर्फ मोड्यौँ। राप्ती नदीको किनार हुँदै भैँसेतिर लागेर बाईरोडको बाटो समात्यौँ।
त्यसपछि यात्राले अर्को रूप लिन थाल्यो।
बाईरोडको सडक चौडा राजमार्गजस्तो छैन। कतिपय ठाउँमा साँघुरो छ, नागबेली परेको छ र पहाडको भित्तासँगै अघि बढ्छ। तर यसको आफ्नै सौन्दर्य छ। एकातिर हरियालीले भरिएको पहाडको भित्ता, अर्कोतिर सडकको तल्लो भागमा फैलिएका रूखबिरुवा र खोल्साहरूले यात्रालाई प्रकृतिसँग नजिक बनाउँछन्।
वर्षाले नुहाएको सडक सफा देखिन्थ्यो। रूखका पातमा अडिएका पानीका थोपा, सडकछेउ फुलेका रङ्गीबिरङ्गी फूल र हरियालीले सजिएका पहाडहरू हेर्दा प्रकृतिले नै सडकलाई दुलहीझैँ सिँगारेको अनुभूति हुन्थ्यो।
कहिले हुस्सु आएर अगाडिको दृश्य छोप्थ्यो, कहिले हावाको झोक्कासँगै हुस्सु पन्छिएर टाढाका पहाड देखिन्थे। प्रकृति र हुस्सुबीचको त्यो लुकामारी निकै रोचक थियो।
सिमसिम पानी परिरहेको थियो। चिसो हावा गाडीभित्रसम्म आइपुग्थ्यो। बाहिरको वातावरण चिसो भए पनि मनमा छुट्टै आनन्द थियो। टाढासम्म फैलिएका हरिया पहाड, घुमाउरा सडक र बादलले ढाकेका डाँडाहरूले यात्रालाई स्मरणीय बनाइरहेका थिए।
तर यो सडकमा यात्रा गर्दा एउटा कुरा सधैँ सम्झिनुपर्छ—सौन्दर्यसँगै सावधानी पनि उत्तिकै आवश्यक छ। साँघुरो सडक, घुम्ती, वर्षाले भिजेको सतह र हुस्सुका कारण दृश्यता कम हुने अवस्थामा गाडीको गति नियन्त्रण गर्नु अनिवार्य हुन्छ। यस्ता सडकमा छिटो पुग्ने हतारभन्दा सुरक्षित यात्रा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बाईरोडको बाटोमा गाडी अघि बढिरहँदा मनमा पुरानो गीत फेरि गुञ्जिन्थ्यो। पहिले रेडियोमा सुनेको गीत आज आफ्नै आँखाअगाडि खुलिरहेको भूगोलसँग जोडिएको थियो। गीतले सम्झाएको पुरानो समय र यात्राले देखाएको वर्तमान समयबीच एउटा जीवन्त सम्बन्ध भेटिरहेको थिएँ।
यो सडक केवल गन्तव्यमा पुग्ने माध्यम होइन। यो इतिहास हो, स्मृति हो, प्रकृतिसँगको साक्षात्कार हो र नेपालको यातायात विकासको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय पनि हो।
आज आधुनिक सडक सञ्जाल विस्तार भएको छ। काठमाडौं पुग्ने अनेक विकल्प छन्। तर सबै बाटोको महत्त्व एउटै हुँदैन। केही सडकले दूरी घटाउँछन्, केहीले व्यापार जोड्छन्, केहीले बस्तीलाई जीवन दिन्छन् र केहीले संकटका बेला वैकल्पिक मार्गका रूपमा देशलाई राहत दिन्छन्। बाईरोडको बाटो यिनै महत्त्व बोकेको सडक हो।
यसको संरक्षण, स्तरोन्नति र व्यवस्थित विकासमा राज्यले पर्याप्त ध्यान दिन आवश्यक छ। सुरक्षित सडक, उपयुक्त विश्रामस्थल, पर्यटकीय सूचना, सरसफाइ र स्थानीय गन्तव्यको प्रचारप्रसारले यो मार्गलाई थप आकर्षक बनाउन सक्छ।
यात्रा केवल गन्तव्य होइन
हाम्रो यात्रामा दुईवटा पक्ष थिए। पहिलो, परिवारसँगको धार्मिक तथा पारिवारिक भ्रमण। दोस्रो, पर्यटन व्यवसायमा संलग्न व्यक्तिका रूपमा नयाँ सम्भावनाको खोजी।
दामोदर नेपाल र म पर्यटन क्षेत्रसँग सम्बन्धित जिम्मेवारीमा रहेका कारण यात्राका क्रममा देखिएका दृश्यलाई केवल रमाइलोका रूपमा मात्र हेर्न सक्दैनौँ। कुनै ठाउँ देख्नेबित्तिकै त्यहाँ के गर्न सकिन्छ, स्थानीय जनतालाई कसरी लाभ पुर्‍याउन सकिन्छ, पर्यटकलाई कसरी आकर्षित गर्न सकिन्छ र त्यहाँको मौलिकता कसरी जोगाउन सकिन्छ भन्ने सोच पनि सँगसँगै आउँछ।
मरिन क्षेत्रका प्राकृतिक दृश्य, चुरे क्षेत्रका बस्ती, खोलाका किनार र बाईरोडको ऐतिहासिक महत्त्वलाई एकीकृत पर्यटन अवधारणासँग जोड्न सकिन्छ। काठमाडौं र हेटौँडाबाट नजिकै रहेका यस्ता गन्तव्यमा आन्तरिक पर्यटक आकर्षित गर्न सकिन्छ। स्थानीय उत्पादन, परिकार, संस्कृति र ग्रामीण आतिथ्यलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।
तर यसका लागि सडक मात्रै पर्याप्त हुँदैन। योजना, लगानी, प्रचारप्रसार, वातावरणीय संरक्षण र स्थानीय समुदायको सहभागिता आवश्यक हुन्छ। पर्यटन विकासका नाममा प्रकृति नष्ट गर्ने होइन, प्रकृतिको संरक्षण गर्दै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने दृष्टिकोण चाहिन्छ।
अन्ततः लामो यात्रा तय गर्दै हामी घर आइपुग्यौँ। लगातारको वर्षा, बाटो रोज्ने द्विविधा, मरिनका सुन्दर दृश्य र बाईरोडको ऐतिहासिक सडक—यी सबै अनुभवले मनमा धेरै कुरा छोडेर गए।
हामीले सुरक्षित बाटो रोज्यौँ। बाटो लामो थियो, तर त्यसले हामीलाई प्रकृतिका अनेक रूप देखायो। यात्रा केवल घर पुग्ने साधन रहेन; त्यो नयाँ ठाउँ चिन्ने, पुरानो इतिहास सम्झिने र भविष्यका सम्भावना पहिल्याउने अवसर बन्यो।
कहिलेकाहीँ छोटो बाटोले हामीलाई छिटो गन्तव्यमा पुर्‍याउँछ, तर लामो बाटोले जीवनका धेरै पाठ सिकाउँछ। यस यात्राले मलाई यही कुरा फेरि सम्झायो।
बाईरोडको बाटोमा गाडी गुडिरहँदा मनमा एउटा प्रश्न भने रहिरह्यो—इतिहास बोकेको, प्रकृतिले सजाएको र संकटका बेला पनि महत्त्व राख्ने यो सडकलाई हामीले यसको सम्भावनाअनुसार विकास गर्न सकेका छौँ त?
उत्तर खोज्ने जिम्मेवारी राज्यको मात्र होइन, पर्यटन क्षेत्र, स्थानीय समुदाय र हामी सबैको पनि हो।
यात्रा अझै सकिएको छैन। बाईरोडका घुम्तीहरूमा, मरिनका हरिया फाँटहरूमा र चुरेका काखमा मैले देखेका सम्भावनाबारे लेख्नुपर्ने कुरा अझै धेरै छन्।